Als organisator van de studiedag GSM en Gezondheid wil ik iedereen hartelijk welkom heten, m.n. de sprekers en de forumleden. Vanmiddag zullen wij spreken over gezondheid, over de volksgezondheid, dat ons allen zo na aan het hart ligt. Echter nu we over de relatie met de mobiele telefonie spreken zouden we beter kunnen zeggen “dat ons zo na aan het hoofd ligt“. De ongerustheid, en onzekerheid, die er heerst kan niet meer genegeerd worden. We zitten ergens tussen twee uitersten die in gesprekken naar voren komen als “het zit tussen je oren-hysterie” en “dit wordt het schandaal van de 21 eeuw“. Deze twee uitersten, met een zeer groot grijs tussengebied van onzekerheid, is ook een afspiegeling van het natuurkundige fenomeen elektromagnetisme zelf. EM velden tonen ons ook polarisatie en kent geen midden. Ik hoop dat deze studiedag iets meer kleur aan dit grijze gebied van onzekerheden mag geven en dat we een onvruchtbare polarisatie die zo karakteristiek is voor EM straling overwinnen. Deze dag heeft het karakter van “beeldvorming”, eindconclusies en beleidsrichtlijnen zijn voor later.

Voordat ik het woord geef aan dhr van den Berg van de Wetenschapswinkel Natuurkunde Groningen, wil ik nog iets zeggen over hoe deze studiedag tot stand is gekomen. Als natuurkundeleraar ben ik al jaren verbonden met het Louis Bolk onderzoeksinstituut, tevens ben ik lid van de VIBA werkgroep elektrobiologie en van het Dordrechtse platform tegen zendmasten. Vanuit deze achtergrond heb ik in februari het initiatief genomen tot deze dag, heel veel mensen hebben mij hierbij geholpen, die ik allemaal hartelijk wil bedanken, speciaal Frits van den Berg en Manon Vaal van de wetenschapswinkels in Groningen en Utrecht. Mijn invalshoek is dat wetenschap, praktijk, de ervaring in het veld en de politiek meer met elkaar moeten communiceren om tot een levendige volksgezondheid te komen. Ik wens u een stralende studiemiddag toe.

Elektromagnetische straling wordt verdeeld in een aantal frequentiegebieden die in de praktijk van belang zijn. EM straling wekt altijd elektrische stromen op in geleidende materialen. In de techniek wordt daar juist gebruik van gemaakt om via EM straling signalen over te brengen. Apparatuur kan daarvoor zeer gevoelig worden gemaakt, vaak in een beperkt frequentiegebied. Als het ongewenst door apparatuur wordt ontvangen, wordt het storing genoemd. Hoge frequenties (vanaf ongeveer 1 megahertz) worden voor allerlei communicatie gebruikt. Bij lage frequenties is het beter van elektromagnetische velden (in plaats van straling) te spreken. EM straling bevat eigenlijk een magnetische en een elektrische component, waarvan de magnetische component moeilijk is af te schermen. Omdat bij lage frequenties de magnetische en electrische componenten minder sterk zijn gekoppeld, is het moeilijker deze af te schermen.

* : Hz = Hertz, MHz = megahertz = miljoen Hertz

De Natuurkundewinkel heeft in het verleden aandacht besteed aan de sterkte en de gezondheidsaspecten van elektromagnetische straling en velden. In 1994 is een brochure uitgebracht over elektromagnetische velden van het elektriciteitsnet (brochure “Hoogspanningslijnen gevaarlijk? De resultaten van bevolkings-onderzoeken”). In 1997 is aandacht besteed aan  radiostraling (rapport “Gezondheidseffecten van radiofrequente straling – De zendmast te Jirnsum”). Nu adviseren wij bij zendmasten voor mobiele telefonie; een brochure daarover is in de maak.

De afgelopen decennia zijn vele duizenden onderzoeken verricht naar biologische effecten van blootstelling aan elektromagnetische velden. De Gezondheidsraad heeft in 1997 een advies uitgebracht waarin op grond van de resultaten van al deze onderzoeken aanbevelingen worden gedaan voor blootstellingslimieten, dat wil zeggen maximaal acceptabele sterktes van het elektromagnetisch veld, waarvan het niveau afhangt van de frequentie, de blootgestelde personen (beroeps- of algemene bevolking), de mate van blootstelling (gehele lichaam of delen daarvan) en van de omstandigheden. De blootstellingslimieten zijn gebaseerd op de twee effecten waarvan wetenschappelijk is vastgesteld dat zij optreden en die mogelijk tot nadelige gevolgen voor de gezondheid kunnen leiden:  de opwekking van elektrische stroompjes in het lichaam en de omzetting van een deel van de energie van het elektromagnetisch veld in warmte. Elektrische stroompjes zijn vooral van belang bij frequenties tot 10 MHz, warmteopwekking speelt een rol bij frequenties vanaf 100 kHz. Het gebied tussen 100 kHz en 10 MHz is een overgangsgebied waarin beide effecten voor komen komen. Opwekking van stroompjes en van warmte in het lichaam zijn verschijnselen die zich direct, tijdens de blootstelling, voordoen. Stopt de blootstelling, dan verdwijnen de effecten.

Regelmatig verschijnen berichten dat blootstelling aan elektromagnetische velden ook andere dan deze effecten kan veroorzaken. Dan gaat het vaak om ernstige verschijnselen die pas langere tijd na blootstelling merkbaar zijn, zoals kanker. Maar ook om gezondheidsklachten die meer direct met blootstelling in verband lijken te staan, zoals hoofdpijn, slapeloosheid en gevoelens van onwelzijn. Voor geen van deze effecten kan echter op grond van gedegen wetenschappelijk onderzoek geconcludeerd worden dat er een direct oorzakelijk verband is met blootstelling aan elektromagnetische velden. Bevolkingsonderzoek naar de relatie tussen blootstelling en kanker geeft geen duidelijke aanwijzingen voor een verband en experimenteel onderzoek heeft geen mechanisme aangetoond waarmee een eventueel verband verklaard zou kunnen worden. Laboratoriumonderzoek aan mensen die meenden gevoelig te zijn voor blootstelling aan elektromagnetische velden heeft dergelijke beweringen niet kunnen bevestigen. Noch een mogelijke invloed op het voorkomen van kanker, noch een vermeende invloed op de genoemde aspecieke klachten kunnen daarom gebruikt worden als onderbouwing van blootstellingslimieten. Wel is bij het vaststellen van de blootstellingslimieten een aanzienlijke veiligheidsmarge in acht genomen, mede vanwege de onzekerheden die er in de wetenschappelijke resultaten altijd blijven. Daarnaast zijn de blootstellingslimieten zo opgesteld dat de effecten die men beoogt te voorkómen, op zich al niet schadelijk voor de gezondheid zijn.  De niveaus waarbij die effecten nog net niet voorkomen, worden met de veiligheidsmarge nog eens met een factor 50 verlaagd. De kans dat er daarmee daadwerkelijk nadelige gezondheidseffecten optreden is verwaarloosbaar. Er is geen wetenschappelijke grondslag voor het nog aanzienlijk lager stellen van de blootstellingslimieten. In de praktijk zijn de veldsterktes onder gsm-antennes een factor 100 of meer lager dan de blootstellingslimieten. Op enkele meters van een televisietoestel kunnen de daarvan afkomende elektromagnetische velden 10 tot 100 maal sterker zijn dan de velden die veroorzaakt worden door een gsm-antenne op het dak van de woning. De door een gsm-telefoon in het hoofd van de gebruiker veroorzaakte velden zijn van dezelfde orde van grootte als die afkomstig van een televisie. In een recent onderzoek van TNO en het Academisch Ziekenhuis Utrecht is aangetoond dat de temperatuurtoename in het hoofd bij gebruik van een mobiele telefoon minder dan circa 0,2 graad Celcius is.

Ge­neesmiddelenfa­brikanten moeten, voordat ze met een product op de markt komen, met goed proefondervindelijk onderzoek laten zien dat het voldoen­de veilig is. En nadat het genees­middel in gebruik is genomen moet de fabrikant dat blijven volgen om onverwachte bijwerkin­gen te signaleren. GSM-aanbie­ders hebben geen verge­lijkbare verplichtingen. En dat ligt aan de basis van veel van de heisa over GSM-zenders.

GSM zenders werken met radiofrequente electromagnetische velden. Van overheidswege is een norm vastgesteld voor de maximaal aanvaardbare sterkte daarvan. Deze blootstellingsnorm is gebaseerd op het opwarmende effect van deze velden. Voor GSM zenders en ontvangers ligt de bloot­stellingslimiet op ongeveer 40 respectievelijk 80 Volt per meter, afhanke­lijk van de frequentie.  Vlak bij GSM zendmasten treden veld­sterk­ten op die boven deze norm liggen. Afhankelijk van de kracht van de zender duikt de veldsterkte op een af­stand van 2-5 meter van de GSM zendmast onder deze norm.

In sommige wetenschappelijke onderzoeken zijn aanwijzingen ver­kregen dat ook bij veldsterk­ten onder deze bloot­stel­lings­norm bij mensen nadelige effecten zouden kunnen optreden. Onder­zoeken in Zwitserland en Oosten­rijk hebben aan­zwijzingen opgeleverd dat vlak bij radiozenders meer slaap­stoornissen voorkomen. En in onderoeken in Australie, Engeland en op Hawai is geconstateerd dat vlak bij zenders meer leuke­mie voorkwam dan op grotere afstand. Ook in sommige proefdier­onderzoeken zijn aanwijzingen verkregen voor een grotere kans op kanker bij blootstelling aan radiofrequente electromagnetische vel­den . Voorts zijn er bij dieren aanwijzingen voor fysiologische eef­fecten die onder meer zenwu­wwerking en hormoonproductie betref­fen bij veldsterkten boven de 1-3 Volt/meter. Hoewel andere onderzoeken eerder ontlastende resultaten opleveren, zijn dit soort aanwijzingen zijn voor een aantal overheden aanlei­ding geweest om het voorzorgbeginsel toe te passen. Volgens het voorzorgbeginsel dient men in geval van onzeker­heid rede­lijke maatregelen te treffen wanneer er aan­wijzingen zijn voor ernstige nadelige effecten. Zo heeft de Zwitserse overheid recent een regeling gepubli­ceerd, die be­paalt dat GSM zenders niet op woningen ,scholen en ziekenhui­zen mogen worden ge­plaatst. Ze moeten tot dit soort ‘gevoelige objecten’ een af­stand houden van 20-60 meter. In Italie geldt sinds 1 janua­ri jongstleden voor radiofrequente electromagne­tische velden een blootstellingslimiet van 8 Volt per meter. Ook sommige plaat­se­lijke Nederlandse overheden zijn onder verwijzing naar het voorzorgbe­gin­sel strenger dan de Neder­land­se regering.

Mijns inziens is het terecht om bij GSM velden het voorzorgbe­ginsel toe te passen. Ook al vanwege voorzienbare problemen rond de samenloop van zenden en werkzaamheden op het dak verdient het plaatsen van GSM zenders op daken geen aanbeve­ling. Een  blootstellingsli­miet van 1 Volt per meter is mijns inziens een voor de hand liggende operationalisering van het voorzorg­beginsel.

(prof.dr.L.Reijnders is hoogleraar aan de Open Universiteit en de Universiteit van Amsterdam)

1. GSM zendmasten: waarover ‘zeuren’ de mensen eigenlijk?
   Uit alle hoeken van het land zwelt de kritiek op het plaatsen van zendmasten aan. Bewoners van gebouwen waarop zendmasten zijn geplaatst uiten allerlei soorten klachten: irritatie, concentratiestoornissen, moeheid, tintelingen etc..
2. Waarom krijgen we opeens met de problemen van GSM te maken?
   Door de marktwerking in de telecombranche is een ratrace uitgebroken tussen de verschillende mobiele-telefoniebedrij¬ven. Om te kunnen bellen, moet er binnen een straal van 5 tot 6 kilometer een zendmast staan. Om voor elk bedrijf een landelijk dekkend netwerk te krij¬gen, zijn derhalve duizen¬den zend¬masten nodig.
3. Zijn de gezondheidsklachten terug te voeren op de schadelijke effecten van de zendmasten?
   Zendmas¬ten voor mobiele telefonie produce¬ren elec¬tromagnetische stra¬ling. Bewoners van panden waarop de masten staan zeggen dat zij daarvan klachten ondervinden. Een wetenschappelijk bewijs dat de klachten door de zendmasten worden veroorzaakt is er niet.
4. Wat is de reactie van de overheid?
   Tot op heden heeft de overheid de klachten van bewoners niet serieus genomen. Op vragen van de Kamercommissie heeft minister Borst sussende antwoorden gegeven dat het allemaal wel mee valt en dat de straling niet boven de grenzen komt.
5. Wat kunnen bewoners doen?
   – Het is heel belangrijk dat bewoners, al dan niet in samenwerking met organisaties als het meldpunt gezondheid en milieu of het Platform tegen zendmasten, hun klachten in de openbaarheid brengen.
   – Uit een rechterlijke uitspraak van de Haagse rechtbank zou blijken dat het neerzetten van zendmastinstallaties illegaal is. Bewoners kunnen dus overwegen een proces aan te spannen.
6. Wat vindt GroenLinks dat er moet gebeuren?
   Inmiddels zwelt de klachtenstroom zo aan, dat het niet langer verantwoord is om niets te doen. Naar aanleiding van het besluit in de gemeenteraad van Haarlemmermeer – waarbij besloten is om de masten buiten de bebouwde kom te plaatsen zolang niet bekend is wat de gevolgen voor de volksgezondheid zijn- heeft de fractie van GroenLinks begin maart schriftelijke vragen gesteld aan de ministers Borst, Pronk en Netelenbosch. Deze vragen zijn nog steeds niet beantwoord, terwijl daarvoor een maximumtermijn van zes weken staat. GroenLinks vindt dat de overheid de klachten serieus moet nemen en dat de ministeries het voortouw moeten nemen in de volgende drie dingen:
   – Zolang niet bekend is wat de gevolgen van GSM-masten op de volksgezondheid zijn, de regering het voorzorgsprincipe zou moeten hanteren en niet moet toestaan dat er masten in de bebouwde kom worden neergezet;
   – Daarnaast zou de overheid gericht onderzoek nodig naar de effec¬ten van zendmasten op de gezondheid zodat we weten waar we het over hebben. Dat onder¬zoek zou uitgangspunt van beleid moeten worden.
   – Ten slotte is een duidelijke wette¬lijke richt¬lijn over de (eventuele) toege¬stane straling hard nodig. Nu nog ont¬breekt een dergelijke wettelijke richtlijn en zijn er slechts aanbevelingen.

Blootstelling aan Elektromagnetische velden en radiofrequente straling is moeilijk te meten. Er wordt geen dosimetrie toegepast zoals bij röntgenstraling. De belasting voor de mens wordt berekend.
Eenduidige klachten zijn niet bekend en in de bedrijfsgeneeskundige praktijk wordt over dit onderwerp nauwelijks wetenschappelijk onderzoek verricht. Door deskundigen (in Nederland de Gezondheidsraad) worden veiligheidsnormen vastgesteld.
Conclusies van recent wetenschappelijk onderzoek over dit onderwerp worden in de pers gepubliceerd. Dit leidt tot ongerustheid als mogelijk negatieve effecten worden benadrukt.
De trend van de voorlichting vanuit de overheid en het bedrijfsleven is dat bij het houden aan de normen geen risico te verwachten is. Er wordt gericht voorgelicht en gereageerd op ongerustheid. Men is terughoudend m.b.t. publicatie in de media.
De bedrijfsarts heeft nog niets in handen om verband tussen blootstelling aan Elektromagnetische velden of radiofrequente straling onder de vastgestelde normen aan te tonen. Het wachten is op uitsluitsel uit de wetenschappelijke hoek.
Onder het personeel ervaar ik geen ongerustheid als trend na publicatie in de pers. Onder de bevolking ontstaat wel af en toe ongerustheid. Door gerichte voorlichting en het geven van voorlichtingsmateriaal wordt men over het algemeen gerustgesteld.

Bronnen

• Elektromagnetische velden, 2e uitgave, Arnhem juni 1993, EnergieNed postbus 9042, 6800 GD Arnhem.
• Gezondheidsaspecten van het gebruik van mobiele telefoons, januari 1998 (SZW, VROM, V en W, VWS) postbus 51, infolijn 0800-8051
• Mogelijke oorzaken van kanker met aandacht voor blootstelling aan magnetische velden, 30 nov 1998, F.B.J. Koops KEMA, Utrechtseweg 310, 6812 AR Arnhem

(M. Reijnders, bedrijfsarts, ENW Arbo dienst in Alkmaar)

Zijn de elektromagnetische velden van GSM antenne-installaties schadelijk voor de gezondheid of niet? Deze vraag houdt de gemoederen bezig in binnen- en buitenland. Nationaal en internationaal zijn er zeer strenge richtlijnen uitgevaardigd. Als men zich daaraan houdt, is er geen enkel risico voor de gezondheid. Wie kent ze niet, die GSM antenne-installaties. Nederland telt inmiddels vierduizend van dit soort ‘basisstations’ voor mobiele telefonie. En met de snelle toename van het aantal mobiele bellers (nu al 4,5 miljoen in ons land), zullen er in de komende jaren nog eens vierduizend bijkomen. Soms hebben die installaties de vorm van een vaste mast, opgesteld in het vrije veld. Vaak zijn ze ook geplaatst op zogeheten daklocaties, meestal in de grote stad. Ze staan dan op het dak van een hoog gebouw, op een windmolen of op een hoogspanningsmast. Eén ding hebben ze allemaal gemeen: ze zenden elektromagnetische velden uit, ook wel radiogolven genoemd. Dat gebeurt in horizontale bundels, vergelijkbaar met de lichtbundel van een zaklantaarn. Die bundels samen vormen een elektromagnetisch veld. Een mobiele telefoon heeft dat veld nodig om contact te maken met een basisstation. Belangrijk om te weten is, dat een antenne nauwelijks naar beneden uitzendt. Recht naar beneden is het vermogen minder dan een half procent van het totale vermogen. Antennes op bijvoorbeeld daklocaties zijn bovendien vaak enkele meters boven het dak gemonteerd. Hierdoor worden de radiogolven in verticale richting nog eens geminimaliseerd. En de dakbedekking zelf zorgt voor extra bescherming. Zo’n elektromagnetisch veld van een GSM-installatie zie je niet en voel je niet. Daarom is het logisch dat mensen zich afvragen of de radiogolven ook kwaad kunnen. Als er bepaalde niveaus worden overschreden, kan zo’n veld opwarming veroorzaken van het menselijk lichaam. Er zijn nationaal en internationaal inmiddels heel wat instanties die onderzoek doen naar de maximale niveaus. Denk maar aan de International Radiation Protection Agency (IRPA), de ICNIRP, de Environmental Health Division van de Wereld Gezondheidsorganisatie en aan de nationale Gezondheidsraad in Nederland. Richtlijnen en veiligheidsnormen. Die instanties hebben allemaal, individueel en in samenwerking met elkaar, richtlijnen en veiligheidsnormen opgesteld die limieten geven voor de sterkte van elektromagnetische velden. Deze limieten worden uitgedrukt in Volt per meter (V/m). De belangrijkste internationale veiligheidsnorm is die van het IRPA en de ICNIRP. Deze is vastgesteld op een limiet van 41 V/m voor GSM 900 en 58 V/m voor GSM 1800. Aan deze niveaus kan men zonder enig nadelig effect een heel leven lang, 24 uur per dag, worden blootgesteld. De nationale Gezondheidsraad hanteert vergelijkbare richtlijnen. Volledigheidshalve hebben het IRPA/ICNIRP en de Gezondheidsraad een extra veiligheidsfactor ingebouwd. De genoemde limieten moeten vijftig maal hoger zijn gesteld dan die waarbij negatieve effecten kunnen optreden. Dat betekent dat een veilige afstand is bepaald op drie meter in horizontale richting en een halve meter in verticale richting. Alleen bij hoge uitzondering loopt iemand binnen deze afstand en direct in de bundel van de antenne een kans dat de limieten worden overschreden. Alle Nederlandse mobiele operators nemen zelf ook passende maatregelen om het publiek op veilige afstand te houden waar dat echt raadzaam is. Toch zijn er nog altijd mensen die klagen over concentratieverlies, hoofdpijn en andere kwalen als gevolg van deze elektromagnetische velden. Maar ook de meest recente onderzoeken in bijvoorbeeld Engeland, Zweden en Duitsland, hebben een verband niet kunnen aantonen. Binnen de vastgestelde grens bestaat dus geen enkel risico voor de gezondheid. De wereld van mobiele operators blijft trouwens openstaan voor serieuze mogelijkheden voor verder, wetenschappelijk verantwoord, onderzoek.